واسه شروع سخن بهتر ­است اول به تعریف سند بدیم. سند در کلمه به نوشته­ ای گفته می­ شه که به اون اعتماد می ­شه و در اصطلاح حقوقی نوشته ­ای­ است که در مقام دفاع یا دعوا قابل دلیل­ باشه و بشه از اون واسه اثبات عمل، قرارداد یا تعهد استفاده ­کرد.

اسناد در یک تقسیم ­بندی به اسناد عادی و رسمی و در تقسیم ­بندی دیگر به اسناد ­تجاری و غیرتجاری تقسیم می شن که در این مقاله می خواهیم با سند تجاری آشنا ­شیم. گفتنی­ است اسناد در ایران باید به زبون فارسی تنظیم شن.



سند عادی و رسمی

اسناد از نگاه اعتباری که به اونا داده می ­شه، به اسناد عادی و رسمی تقسیم می­ شن.

  • سند رسمی به سندی گفته می ­شه که در دفاتر ثبت­ اسناد ­و ­املاک، دفاتر ­اسناد ­رسمی یا پیش مأمورین ­رسمی در حدود صلاحیت اونا و طبق مقررات قانونی تنظیم می­ شه. مثل سند نکاح.
  • سند عادی سندی­ است که به وسیله افراد عادی تنظیم می­ شه بی اونکه مأموران رسمی طبق مقررات قانونی در تنظیم اون موثر باشن. مثل مبایعه­ نامه­ هایی که در دفاتر املاک تنظیم می شه.

سند تجاری و سند غیرتجاری

تقسیم بندی دوم اسناد، با توجه به وجود ویژگی «تجاری» در آنهاست.

  • سند تجاری در قانون تجارت ایران تعریف نشده ­است. اما در معنی عام و کلی میشه گفت هر سندی که در تجارت و در روابط بازرگانی به­ کار­ برود، می­ تواند یک نوع سند تجاری باشه که در این معنی علاوه بر چک، سفته و برات، شامل اسنادی مثل بارنامه نقل­ و ­انتقال، اوراق قرضه و … می­ شه.

اما در معنی خاص می ­توان گفت اسنادی تجاری تلقی می ­شن که مورد حمایت خاص قانون گذار قرار­ گرفته و علاوه بر کارکرد تجاری دارای اوصاف خاص تجاری هم باشن. سند تجاری در این معنی فقط شامل چک، سفته و برات می­ شه. اسنادی غیرتجاری هستن که بی وصف تجاری باشن مثل شناسنامه و سند ­نکاحیه.

خصوصیات سند تجاری

اسناد تجاری به معنای خاص کلمه (یعنی چک، سفته و برات) دارای اوصافی هستن که اونا رو از بقیه اسناد تجاری جدا می­ کنه. مهم­ ترین این اوصاف عبارتند از:

  1. درخشش طلب در سند: سند تجاری اصالتا ثروث نیس بلکه نماینده ی ثروث حساب می­ شه. به بیان آسون ­تر، سند ­تجاری معرفِ طلبیه که در اون مشخص شده­ است و صاحب سند واسه اثبات طلب خود باید سند رو ارائه ­بده، گرچه که قانون­گذار واسه تنظیم سند تجاری مقرراتی پیش ­بینی کرده که در صورت نبود رعایت این تشریفات، سند مزبور اعتباری نخواهد داشت.
  2. توانایی نقل­ و­ انتقال: توانایی انتقال اسناد تجاری این امکان رو به دارنده ی اون می­ بده که اون سند رو خیلی آسون در اختیار دیگری بذاره. به این شکل که اگه سند در وجه حامل باشه انتقال سند خیلی آسونِ تموم و فقط با قبض­ و­اقباض (داد­و­ستد) انجام می شه. اگه سند در وجه شخص مشخص باشه انتقال در صورتی معتبر ­است که ظهر­نویسی شده و به امضای اون شخص برسه. (ظهرنویسی کردن به معنای پشت نویسی­ کردن سند و یکی از راه­ های انتقال سنده).
  3. جنبه ی شکلی اسناد تجاری: قانونگذار تجارت واسه اسناد تجاری شرایط شکلی خاصی رو مقرر ­داشته ­است که در تنظیم سند و ارسال اون باید رعایت شه. ضمانت اجرای نبود رعایت شرایط شکلی این ­است که سندِ ارسال شده دیگر تجاری نخواهد ­بود و از حمایت­ های قانون تجارت در مورد اسناد تجاری بی­ بهره خواهد ­موند. به طور مثال طبق ماده ۳۰۸ قانون تجارت در تنظیم سفته علاوه بر مهر یا امضای صادرکننده، باید تاریخ ارسال، تاریخ پرداخت، و مبلغی که باید پرداخت شه با تموم حروف و نام گیرنده وجه قید شه وگرنه سفته جنبه ی تجاری خود رو از دست می­ بده و فقط یک تعهد آسون ی مدنی خواهد ­بود و از امتیازات قانون تجارت بی ­بهره خواهد­ موند.
  4. مرور زمان: اسناد تجاری (برات، سفته و چک) از مرور زمان برخوردارن. (مرور زمان یه مدت ­است که طی اون حتما باید صاحب حق از راه مراجع قضایی حق خود رو مطالبه و پیگیری کنه، وگرنه با انقضای اون زمان، دیگر دعوای اون مسموع نخواهد ­بود (منظور از نبود استماع دعوا اینه که اینجور دعوایی در مراجع قضایی قانونا توانایی رسیدگی نخواهد داشت.) در توجیه این قانون اینجور میشه گفت: حقی که به مدت تقریبا طولانی، مورد تعقیب و مطالبه قرار ­نگرفته و دو طرف دعوا نسبت به اون دعوا هیچ ادعایی نکرده ­ان، دیگر حقی زنده، ثابت و قابل مطالبه نیس و شکایت نسبت به اون موضوع در محکمه، مسموع نخواهد­ بود. طبق قانون تجارت، مرور­ زمان اسناد تجاری که از طرف تجار یا واسه امور تجاری صادر ­شده­ باشه، ۵ سال از تاریخ ارسال گواهی نبود پرداخت یا آخرین اقدام در منبع قضایی محاسبه می ­شه. مگه اینکه در این مدت رسما اقرار به دِین شده باشه که در این صورت مرور زمان از تاریخ اقرار محاسبه خواهد ­شد. (منظور از اقرار به دِین اینه که بدهکار اعلام می کنه بدهی خود رو قبول داره و رسماً اعلام کرده که برابرِ مبلغِ سند تجاری باید به صاحب سند بده. اقرار یک دلیل قانع کننده حساب می شه.)
  5. برخورداری از امتیازات قانونی: یکی از مهم ­ترین ویژگی­ های اسناد ­تجاری، برخورداری از امتیازات قانونیه که به کوتاهی به اونا اشاره می کنیم:
مطلب مرتبط :   استفاده از اپلیکیشن سفارش خودرو یا خودروی شخصی؛ کدام‌یک به صرفه‌تر است؟

  • حق انتخاب دادگاه صالح: دارنده ی سند تجاری واسه طرح دعوا علیه مسئولین سند مختاره به یکی از دادگاه­ های محل اقامت خونده (یعنی کسی که می­ خواهد علیه اون طرح­ دعوا کنه)، دادگاه محل ارسال سند ­تجاری، دادگاه محل­ اجرای­ تعهد یا دادگاه صادرکننده ی گواهی نبود پرداخت در مورد چک مراجعه کنه.
  • خواسته ارسال قرار ­تأمین­ خواسته و امکان ضبط اموال بدهکار: یکی از امتیازات مهم اسناد تجاری ارسال قرار­ تأمین­ خواسته و ضبط اموال بدهکار بی پرداخت ضرر احتمالیه. مشروط بر اونکه دارنده ی سند ظرف مهلت قانونی طلب خود رو مطالبه کنه و در صورت محال بودن، «گواهی نبود پرداخت» دریافت کنه که همون واخواست نمودن سند ­تجاریه در این حالت قرار­ تأمین خواسته بی پرداخت ضرر احتمالی صادر می ­شه. در­ غیر ­این ­ صورت (یعنی نبودِ دریافتِ گواهیِ نبود­ پرداخت در موعد ­مقرر) ضبط اموال به شرط پرداخت ضرر احتمالی در صندوق دادگستری ­است.

(مراد از رعایت مهلت­ های قانونی اینه که دارنده ی برات و سفته در صورت نبود دریافت وجه باید ظرف ۱۰ روز از تاریخ سررسید، گواهی نبود پرداخت دریافت کنه و سفته و برات رو واخواست کنه. در مورد چک، اگه محل ارسال و محل پرداخت چک یک شهر باشه، ظرف ۱۵ روز و اگه دو شهر مختلف باشه فرد باید ظرف ۴۵ روز گواهی نبود پرداخت دریافت کنه.)

  • مسئولیت تضامنی مسئولان سند ­تجاری: دارنده ی سند در صورت نبود پرداخت وجه می ­تواند به هریک ­از مسئولین پرداخت منفردا یا باهم مراجعه­ کنه و وجه ­سند رو مطالبه­ کنه، مسئولیت این افراد تضامنی ­است و هرکدام در مقابل دارنده ی ­سند مسئول پرداخت کل وجه هستن و اگه یکی از اونا کل وجه رو پرداخت­ کنه، مسئولیت بقیه مسئولان در مقابل دارنده ی سند ساقط می ­شه.

گفتنی­ است مسئولیت تضامنی در مقابل مسئولیت مشترک قرار داره. در مواردی که چند ­نفر مسئول پرداخت یک دِین باشن، اگه این مسئولیت تضامنی باشه هر­یک ­از آدما مسئول پرداخت کل وجه سند هستن و با پرداخت یکی­ از ­افراد مسئولیت باقی افراد در مقابل دارنده ساقط می ­شه اما در مسئولیت مشترک هر­یک ­از مسئولین به اندازه سهم خود در مقابل دارنده مسئول پرداخت دین هستن. درحقوق ­ایران اصل­ بر­ مسئولیت مشترکه و مسئولیت تضامنی نیازمند تصریحه.

انواع اسناد تجاری

  1. سفته: سفته سندی تجاری­ است که طبق اون صادرکننده سفته تعهد می­ کنه مبلغ مشخصی رو در زمان مشخص یا عندالمطالبه (یعنی به محض خواسته دارنده) به دیگری بده. واسه اینکه سفته سند تجاری تلقی ­شه باید دارای ویژگی­ های قانونی باشه یعنی دارای مهر یا امضای صادرکننده، تاریخ ارسال، تاریخ پرداخت، مبلغ و نام گیرنده سفته باشه. در­ غیر ­این صورت از امتیازات قانون تجارت بی ­بهره خواهد ­موند. واسه اونکه دارنده ی سفته بتونه از امتیازات قانونی این سند بهره ­مند شه، باید در سررسید وجه اونو مطالبه کنه اگه وجه پرداخت ­شه که مشکلی به وجود نمی­ آید، اما اگه وجه پرداخت نشه دارنده ی سفته موظفه ظرف ۱۰ روز از تاریخ سررسید، سفته رو واخواست کنه. (واخواست سفته به معنای اعتراض به سفته ­ایه که در سررسید پرداخت نشده و علیه صادرکننده سفته به عمل می ­آید. از ­اونجا که این اعتراض باید به صادرکننده ابلاغ ­شه، واخواست سفته باید در برگه ­های چاپی مخصوص که به وسیله وزارت دادگستری تهیه می ­شه به عمل ­آید تا صورت قانونی خود رو حفظ کنه.)
  2. برات: برات در قانون ­تجارت­ ایران تعریف نشده ­است و قانون­ گذار فقط به بیان ویژگی­ های این سند تجاری اکتفا کرده ­است. اما میشه بیان­ نمود که برات سندی ­است که به موجب اون صادرکننده به دیگری دستور می ­بده مبلغ معینی رو در سررسید مشخص یا عندالمطالبه (به محض خواسته دارنده) به شخص سوم یا به حواله ­کردِ اون پرداخت ­کنه. شخصی که برات رو صادر­ می کنه صادرکننده ی برات، مُحیل یا برات­ کش نام داره، کسی که پرداخت وجه برات رو می­ پذیرد برات­ گیر یا محال­ علیه یا قبول­ کننده ی براته و به دارنده ی برات محال ­له می­ گویند.
  3. چک: چک سندی ­است که به موجب اون صادرکننده می ­تواند از حساب موجود در بانک پولی برداشت ­کنه یا به دارایی موجود در بانک اضافه کنه. طبق قانون ­ارسال­ چک، چک رو فقط روی بانک می ­توان­ کشید، به ­بیان­ آسون ­تر محال­ علیه چک حتما باید بانک باشه و چکایی که به وسیله مؤسسات پولی ­و­ اعتباری یا صندوق­ های قرض­ الحسنه صادر می­ شن از دیدگاه قانون تجارت چک هستن اما از حمایت ­های قانون­ ارسال­ چک بهره مند نیستن و یه جور حواله تلقی می­ شن. طبق قانون، در چک باید محل ارسال و تاریخ ارسال قید شه و به امضای­ صادر­کننده ی چک برسه، (مهر صادرکننده کافی نیس و مورد حمایت قانون قرار ­نمی ­گیرد) پرداخت وجه چک نباید وعده ­دار باشه.
مطلب مرتبط :   استفاده از زبان بدن در کسب و کار با ۱۲ تکنیک فوق‌العاده

انواع چک

  • چک عادی: چکیه که صاحب حساب نسبت به حساب جاری خود صادر می کنه تا دارنده ی چک با مراجعه به بانک مربوطه وجه چک رو نقد کنه. چک عادی ممکنه در وجه خود صادرکننده ی چک (صاحب حساب) یا حامل یا شخص مشخص یا به حواله کرد اون صادر شه. اعتبار چک عادی به شرط اعتبار صادرکننده چکه؛ یعنی دارنده چک تضمینی جز اعتبار صادرکننده نداره.
    – چک تأییدشده: چکیه که افراد نسبت به حساب جاری خود صادر می کنن و بانک تائید می کنه که برابر مبلغ چک در حساب صادرکننده چک موجودی هست. در این صورت بانک حساب صادرکننده رو نسبت به مبلغ چک بسته می کنه و بعد این مبلغ رو فقط به شخصی که چک تائید شده رو پیش بانک می بره پرداخت می کنه.
  • چک مسافرتی: چکی­ است که به وسیله بانک صادر ­می شه و وجه اون در هر­یک ­از شعب اون بانک یا نمایندگان اون پرداخت می شه.
  • چک تضمین شده: چکیه که به وسیله بانک بر­عهده ی همون بانک به خواسته مشتری صادر می ­ شه و پرداخت وجه چک به وسیله بانک تضمین می­ شه.

فرق چک با سفته و برات

  1. با وجود اونکه هر سه، اسنادی عادی تلقی می ­شن اما چک از نظر اجرا در حکم اسناد لازم ­الاجراست، پس امکان پیگیری چک برگشتی از راه اجرای ثبت وجود ­داره اما در مورد برات و سفته اینجور نیس.
  2. چک از ضمانت اجرای کیفری بهره مند ­است. به بیان دیگر اگه مبلغ چک در سررسید پرداخت نشه و چک برگشت بخورد، دارنده ی چک تحت شرایطی می­ تواند وجه چک رو از سه راه مطالبه و پیگیری کنه. (از راه ثبت دادخواست در دادگاه حقوقی، از راه شکایت کیفری و از راه اجرای ­ثبت). در حالی که برات و سفته فقط از راه حقوقی قابل پیگیری هستن.
  3. در مورد برات و سفته، صادر کننده می تونه از مهر یا امضای خود استفاده کنه، اما صحت چک به شرط امضای صادرکننده ی اینه.

در چه مواردی چک ضمانت اجرای کیفری خود رو از دست می­ بده؟

گفتیم چک تنها سند تجاری­ است که از ضمانت اجرای کیفری بهره مند ­است و این امتیاز در دنیای امروز از اهمیت ویژه ­ای بهره مند ­است. اما این سند در پاره ­ای از موارد این اخلاق خود رو از دست می­ بده و دارنده نمی ­تواند از راه شکایت کیفری حق خود رو بازستاند. طبق قانونِ ارسال ­چک در موارد زیر، چک جنبه ی کیفری نداره:

  1. چک وعده­ دار: چک واسه بیشتر مردم پول نقد تلقی می­ شه و مردم از این واسه به چک اعتماد می­ کنن، پس به طور قانونی چک باید به شکل نقد و بی وعده صادر ­شه و به محض ارائه به بانک باید پرداخت ­شه. پس در تموم مواردی که پرداخت وجه چک وعده ­دار باشه چک جنبه ی کیفری خود رو از ­دست می­ بده و دارنده تنها می­ تواند از راه حقوقی و اجرای ثبت، طلب خود رو پیگیری کنه. مثلا اگه چک صادر­شده واسه تاریخ یک هفته بعد، یا یک ماه بعد یا یک سال بعد تنظیم شه، صادرکننده ی این چک قابل تعقیب کیفری نخواهد ­بود.
  2. چک سفید امضا: در­ صورتی که ثابت شه چک به شکل سفید امضا داده شده­ است، یعنی هیچ کدوم از مندرجات چک تکمیل نشده و فقط امضای صادر­کننده ی چک در این سند هست صادرکننده ی چک قابل تعقیب کیفری نیس.
  3. چک بی تاریخ: چکی که صادرکننده در اون تاریخ قید نکنه جنبه ی کیفری خود رو از دست می ­بده.
  4. چک مشروط: اگه ثابت شه دریافت وجه چک به شرط تحقق شرطی بوده ­است، چک قابل شکایت کیفری نخواهد ­بود. این شرط ممکن­ است در متن خود چک قید ­شه یا به شکل سند جداگونه ­ای تنظیم ­شه. به هرحال اگه صادرکننده ی چک در محضر دادگاه ثابت کنه که دریافت وجه چک به شرط تحقق شرطی بوده­ است، چک جنبه ی کیفری نخواهد­ داشت.
  5. هروقت چک واسه تضمین انجام تعهد یا انجام معامله صادر­ شده ­باشه: معمولا چک ­ها نشون دهنده بدهی صادر­کننده ی چک هستن، اما بعضی وقتا اتفاق می ­افتد که قصد صادرکننده ی چک فقط ارائه یک تضمین واسه انجام معامله یا تعهد باشه، در ­این ­صورت صادرکننده ی چک قابل تعقیب کیفری نیس، البته مشروط بر اینکه در منبع قضایی ثابت کنه که این چک واسه تضمین انجام تعهد بوده و ارزش دیگری نداره.
  6. دارنده ی چک در صورتی می­ تواند از ضمانت ­اجرای­ کیفری استفاده کنه که ظرف ۶ ماه از تاریخ ارسال ­چک، گواهی نبود پرداخت از بانک دریافت کنه و ظرف ۶ ماه از تاریخ ارسال گواهیِ نبود پرداخت، شکایت خود رو به جریان بندازه. پس اگه این بازه ی زمانی رعایت نشه دیگر امکان شکایت کیفری وجود نخواهد داشت.


16000تومان

دسته بندی : Uncategorized

دیدگاهتان را بنویسید