مبنای تقصیر است، که اراده ارتکاب نیز به آن گفته میشود. بنابراین، علمای حقوق جزا در تبیین مفهوم اراده، آن را در رکن معنوی جرم بیان‌می کنند، که در تحقق همهی جرایم نقش دارد.۱۵۱ چرا که اراده حالت نفسانی و روانی است، که ظاهراً مصدر و منشاء آن مغز و اعصاب انسان‌می باشد و مقصود از آن، خواستن فعل یا ترک فعل است و چون هر جرمی علی الاصول از فعل یا ترک فعل مایه‌می گیرد، پس اراده در تمامی جرایم وجود دارد.۱۵۲
در تبیین هرچه بهتر، مفهوم اراده میتوان به مقایسه جایگاه آن از دیدگاه اندیشمندان حقوق مدنی با نگاه علمای حقوق جزا پرداخت. از نقطه نظر علمای حقوق مدنی، فعل ارادی یک کیفیت نفسانی است که مراحل چهارگانه ای را برای تحقق آن نیزشمارش‌می کنند، که عبارتند از:
۱ـ مرحله تصور: ماهیت اراده که شوق موکد در نفس است.بدیهی است که انجام دادن عمل ارادی بدون تصور موضوع آن ممکن نیست ولذا نمی توان نسبت به چیزی که ازآن آگاهی نداریم، اراده ای داشته باشیم.به عنوان مثال درعمل حقوقی فروش خانه نخست موضوع فروش مورد فروش یعنی خانه در ذهن فروشنده نقش‌می بندد.
۲ـ مرحله سنجش یا تصدیق: اراده ذهنی یعنی آنچه در ذهن متصور است از کلمه اراده همانطور که همه الفاظ دارای صور ذهنیه هستند و همانطور که در خارج وجود دارد در ذهن نیز تصور می‌شود.پس اراده دارای وجود ذهنی، که همان تصور معنا در ذهن است در این مرحله تصورات گوناگونی که درذهن خطور‌می کند، ارزیابی وسنجش‌می گردد تا ازمیان آنها یکی برگزیده شود.
۳ـ مرحله تصمیم ورضا: وجود خارجی اراده یعنی آنچه مصداق اراده است و وجود خارجی که به حمل شایع به آن اراده می‌گویند٬ دراین مرحله شخص تصورخود را مورد سنجش وارزیابی قرارداده است و با ملاحظه این امرکه فروش خانه برای او سودمند است شوق به انجام دادن معامله پیدا‌می کند.این مرحله که در اصطلاح علم معقول «شوق» نام دارد، در اصطلاح علم حقوق «رضا» نامیده‌می شود.
۴ـ مرحله اجرای تصمیم: تمایل وشوقی که به دنبال سنجش وارزیابی در انسان پیدا‌می شود اورا به سوی اجرای آن به حرکت در‌می آورد.در این مرحله معامل برای انشاء عمل حقوقی آماده‌می شود.وبا امضاءمندرجات سند معامله یا ابراز لفظی، قصد درونی خود مبنی برایجاد عقد را اظهار‌می کند.۱۵۳
با وجود اینکه نقش تمییز بین مراحل مزبور در علم حقوق بر کسی پوشیده نیست، ولی در حقوق کیفری عمل ارادی، تجزیه به دو جزء قصد و اراده‌می باشد و هر یک از این دو، کیفیت نفسانی مستقلی دارد. ملاک در این تقسیم، توجه انسان است؛ بطوریکه توجه به نفس عمل اراده و توجه به نتیجهی حاصل از عمل، قصد نامیده میشود.۱۵۴
طرح عنوان مسؤولیت و نگرش به انسان به عنوان یک عامل اخلاقی، منجر به این نظر شد که سرزنش و مجازات فقط در صورتی ممکن است که شخص، ارتکاب جرم را برگزیده و آن را انتخاب کرده باشد. چنانکه ملاحظه می‌شود، اساسی‌ترین عامل برای امکان سرزنش و استقرار مسؤولیت اخلاقی شخص بزهکار، بهره‌مندی از آزادی اراده و توانایی گزینش است. که به دنبال آن علمای حقوق کیفری با توجه به عمل از یک سو و به آثار ناشی از آن از سوی دیگر نموده فعل ارادی رابه قصد و اراده تقسیم کرده اند.
با تامل در مباحث پیشین، میتوان اینگونه بیان کرد که، در عرصهی حقوق کیفری، اراده به عنوان خاستگاه اساسی مسوولیت کیفری، امری مقدم بر اختیار دانسته شده که تحدید نسبی یا کلی دامنهی مسوولیت کیفری به اعتبار آن انجام‌می پذیرد.۱۵۵
بند دوم – جایگاه اراده و اختیار در خواب
تا مدت ها گمان بر آن بود که خواب، یک دوره زمانی یکنواخت است که در آن انسان هشیاری خود را از دست‌ می دهد. به لطف پژوهش هایی که در طول چند دهه گذشته در مورد خواب به انجام رسیده است، امروزه‌می دانیم که خواب از چند مرحله مجزا تشکیل شده که به صورت مشخصی در طول شب اجرا‌می شود و در طی هر یک از مراحل خواب، فعالیت های الکتریکی مغز (که با عنوان «امواج مغزی» شناخته‌می شود) شکل مشخصی دارد. اختراع دستگاه نوار مغزی به دانشمندان اجازه داد تا به مطالعه خواب انسان، به روش‌هایی که پیش از آن ممکن نبود، بپردازند. مطالعات بیشتر بر روی خواب انسان نشان داده است که خواب از یک سری مراحل گذر می‌کند که الگوهای امواج مغزی در هر مرحله با یکدیگر متفاوتند.همانگونه که پیشتر در مباحث نخستین بیان گردید، خواب دارای دو نوع اصلی است:
• خواب NREM (حرکت غیرسریع چشم) که خواب آرام نیز خوانده می‌شود.
• خواب) REM حرکت سریع چشم) که خواب فعال یا خواب نابه‌روال (paradoxical)نیز خوانده میشود.
در خلال نخستین مراحل خواب، ما هنوز نسبتاً بیدار و هشیار هستیم.مغز امواجی تولید می‌کند به نام امواج بتا که کوچک و سریع هستند.به مرور که مغز شروع به آرامش یافتن می‌کند، امواج کندتری به نام امواج آلفا تولید می‌شوند. در طول این مدّت و هنگامی که هنوز کاملاً به خواب نرفته‌ایم ممکن است احساس عجیب و کاملاً واضحی را تجربه کنیم که توهمات پیش خواب نامیده می‌شود.مثال‌های متداول و شایع این پدیده عبارتند از احساس افتادن (پرت شدن) یا شنیدن این که کسی نام شما را صدا می‌کند.۱۵۶
اما آنچه مسلم است، پیرامون تمام این نظریه‌ها سؤالات و نقاط مبهم و تاریکى وجود دارد که هنوز پاسخ آن به روشنى داده نشده است، و خواب همچنان چهره اسرارآمیز خود را حفظ کرده است از شگفتی‌های عالم خواب که دانشمندان اخیرا از روى آن پرده برداشته‌اند این است که به هنگام خواب و از کار افتادن موقت بخش عظیمى از مغز بعضى از سلول‌ها که آن را سلول نگهبان باید نامید همچنان بیدار می‌مانند، و توصیه هائى را که انسان قبل از خواب در مورد لحظه بیدارى به آنها می‌کند هرگز فراموش نمی‌کنند تا به هنگام لزوم تمام مغز را بیدار کرده به حرکت در آورند.
در ارتباط با خواب مصنوعی نیز قبلا عنوان گردید، هنگام هیپنوتیزم فرد همواره هوشیاراست و به محرکات بیرونی واکنش نشان می دهد.این اساسا مشابه زمانی است که در حال مطالعه یک کتاب مهم و جذاب هستید. شما حقیقتا نمی توانید به چیز دیگری جز موضوع آن کتاب فکر کنید. تمام توجه شما متمرکز خواهد ماند تا زمانی که وضعیت حس آگاهی تان تغییر کند.
برای رساندن به این حالت، فرد هیپنوتیزم کننده فرد را وادار به تمرکز بر صدای خود و یا یک شیء می کند. چیزی که در مرحله بعد رخ می دهید این است که ذهن آگاه و هوشیار هیپنوتیزم شده فعالیتش در روند تفکر کاهش می یابد زیرا عمیقا آرامش ذهن پیدا کرده است. این موضوع سبب می شود ذهن ناخوداگاه فرد در دسترس او قرار گیرد. زمان هیپنوتیزم، فرد بیشتر مستعد پذیرش تلقینات در خصوص این که چگونه احساس کرده، رفتار نموده و بیاندیشید، خواهد شد.زمانی که فرد هیپنوتیزم کننده با او سخن می گوید، ذهن ناخوداگاهش با مقاومت کمتری تلقینات را می پذیرد.۱۵۷
همانگونه که بیان شد، هیپنوتیزم، بر خلاف تصور عمومی خواب نیست، بلکه تمرکز فکری است که با ازدیاد ادراک خارق العاده حواس همراه‌می باشد. چون ادراک خارق العاده حواس مربوط به دنیای ناخودآگاهی است، پس مکانیسم هیپنوتیزم، مربوط به سازمان ناخودآگاه است و خواب یکی از حالاتی است که در حال تمرکز یا همان هیپنوتیزم به معمول تلقین‌می شود. بزرگ ترین ترس و واهمه در رابطه با هیپتوتیزم این است که اغلب میپندارند که هیپنوتیزور میتواند شخص را وادار به انجام اعمال پست و غیر اخلاقی نماید. اما آنچه مسلم است اینکه، سخص هیپنوتیزم شده را نمی توان وادار به انجام کاری گردانید که در حالت عادی انجام نمی دهد.بیاد داشته باشید این ذهن ناخودآگاه فرد می باشد که در حین هیپنوتیزم مورد درخواست و مخاطب قرار می گیرد و از آن جایی که اخلاقیات وی درآن جای گرفته، کاملا از انجام عملی بر خلاف اراده خود مصون می باشد و تنها زمانی هیپنوتیزم میتواند خطرناک باشد که فرد تحت تاثیر الکل، و مست باشد.
ارادی بودن رفتار، یکی از شرایط ضروری تحقق مسوولیت میباشد، و چنانکه گفته شده است، اگر اعمال متهم غیر ارادی باشند دیگر کاملا اشتباه است که آنها را عمل توصیف کنیم (یک اسم بی مسما است ). جوهر یک رفتار یا عمل این است که باید حتی حرکات ماهیچه های انسان (متهم) توسط خود آگاه او خواسته و هدایت شده باشند. بنابراین رفتار انسان زمانی عمل ارادی محسوب‌می گردد، که به وجهی با توانایی ها و اراده او بستگی و ارتباط داشته باشد. منطقاً برای اینکه بتوان انجام کاری را به کسی نسبت داد. لازم است او بداند و آگاه با شد، انجام دادن عمل یا ترک آن بهتر یا سود از زیانش بیشتر است. پس عمل یا ترک آن بهتر یا سود از زیانش بیشتر است. پس ویژگی آگاهی انسان و نقش جنبه ها عقلایی او در تصمیم گیری و انتخاب مطلوب و دلخواهش، او را به صورت موجودی صاحب اراده در آورده است و اصولاً تکامل حقیقی انسان نیز در پرتو این آزادی و توانایی نامحدود اراده تحقق خواهد یافت.۱۵۸
نسبت به آگاهی فرد هنگام خواب در حقوق کیفری دو نگاه دیده میشود، برخی معتقدند، که در هنگام خواب مشاعر و ذهن از کار‌می افتد، و در این حالت فرد به چیزی توجه نداشته و دارای اراده نیست.۱۵۹ اما گروهی دیگر در این زمینه قائل به تفکیک شده و بیان‌می دارند، گاه در هنگام خواب تمام توانایی های ذهنی تعطیل‌می شود و گاهی نیز در این حالت تأثیر خواب ناچیز بوده و فرد در این حالت نیز دارای اراده میباشد.۱۶۰
اما با عنایت به بررسی ماهیت فیزیزلوژیک خواب به نظر‌می رسد، با توجه به تغییرات الکتروفیریولوژیک در مغز که در آن امواج کوچک، منظم و با دامنهی بلند خواب عمیق، جای فعالیت الکتریکی سریع، بی نظم و دارای دامنه کوتاه بیداری را‌می گیرد، ۱۶۱ میتوان گفت که انسان در تمامی مراحل پنجگانه خواب دارای اراده نمیباشد. یعنی نظر به ریتم فعالیت مغزی انسان هنگام خواب به نسبت بیداری، نمیتوان گفت که شخص دارای حرکات و اعمال ارادی در تمام طول خواب است.
اما در خواب مصنوعی ناشی از هیپنوتیزم، وضعیت اراده به گونهی دیگری است. در بین دانشمندان علم حقوق، اکثرا این اعتقاد غالب است که، فرد تحت تأثیر هیپنوتیزم فاقد اراده بوده و قادر به انجام اعمال ارادی نیست. به عقیده ایشان، شخص خفته در این حالت، ناخودآگاه گوش به فرمان خواب کننده است و هر چه او فرمان دهد، بی اختیار انجام‌می دهد.فرد هیپنوتیزم شده به خواب مصنوعی‌می رود و مانند خفته‌ی طبیعی، اراده ندارد و متوجه اعمال خوب و بد خود نیست.۱۶۲
در پاسخ به دیدگاه فوق و در جهت روشن تر شدن موضوع باید گفت که، هیپنوتیزم نیز مانند بیداری یک حالت مغزی است. کـسـی کـه بـیـدار اسـت‌می بـیـند، مـی‌شـنـود و بـه مـحـیـط واکـنش نشان‌می دهد.خواب طبیعی نیز یک حالت دیگر مغزی است که در آن کلیه فعالیت های درونی اندام های بدن به صورت طبیعی صورت‌می گیرد. اما مغز در یـک حالت stand by قرار

مطلب مرتبط :   منابع مقاله دربارهتقسیم بندی، ایزومتریک
دسته بندی : No category

دیدگاهتان را بنویسید