برای جستجو در بین هزاران پایان نامه در موضوعات مختلف     

      و دانلود متن کامل آنها با فرمت ورد اینجا کلیک کنید     

 

گرفته تا این آقایان، تا آخر مملکت»104.
لازم به ذکر است که «خیرخواهی بدون آگاهی از جریان امور، حضور فعال در عرصههای سیاسی و اجتماعی و نظارت بر اعمال و رفتار مسؤولان امکانپذیر نمیباشد. تحقق کامل و ایدئال این اصول، نیازمند اطلاع رسانی، شفاف سازی و محرم دانستن مردم در مسائل حکومتی است و تنها از این رهگذر است که فاصلهی میان حکومت و مردم به حداقل ممکن کاهش مییابد و مقامات، نه تنها از نقد خود برآشفته نمیشوند، بلکه برای ناصحان، شأن و مرتبت ویژهای قائل میشوند»105.

2-4. لزوم مشورت
بحث مشورت در دین اسلام با اهمیت خاص تلقی شده است. آنقدر مهم که «پیغمبر اکرم (ص) با اینکه قطع نظر از وحی آسمانی آنچنان فکر نیرومندی داشت که نیازی به مشاوره نداشت، برای اینکه از یک سو مسلمانان را به اهمیت مشورت متوجه سازد تا آن را جزء برنامههای اساسی زندگی خود قرار دهند و از سوی دیگر، نیروی فکر و اندیشه را در افراد پرورش دهد، در امور عمومی مسلمانان که جنبهی اجرای قوانین الهی داشت، جلسهی مشاوره تشکیل میداد و مخصوصاً برای افراد صاحب نظر ارزش خاصی قائل بود؛ تا آنجا که گاهی از رأی خود برای احترام آنها صرف نظر مینمود»106.
در این مبحث، ابتدا ادلّهای که دلالت بر لزوم مشورت دارند، مطرح گشته و در نهایت با استدلالهای ارائه شده، مشورت به عنوان مبنایی برای نظارت بر ولیّ فقیه انتخاب میگردد.

2-4-1. ادلّهی فقهی لزوم مشورت
2-4-1-1. دلیل کتاب
الف) خداوند متعال در قرآن کریم خطاب به پیامبر گرامی اسلام (ص) مىفرماید: «فَبِمَا رَحمَهٍ مِنَ اللهِ لِنتَ لَهُم وَلَو کُنتَ فَظًّا غَلِیظَ القَلبِ لانفَضُّوا مِن حَولِک فَاعفُ عَنهُم وَاستَغفِر لَهُم وَ شاوِرهُم فِى الاَمرِ فَاِذَا عَزَمتَ فَتَوَکَّل عَلَى اللهِ اِنَّ اللهَ یُحِبُّ المُتَوَکِّلِینَ»107. یعنی: «به سبب رحمت الهی در برابر مؤمنان، نرم و مهربان شدی و اگر خشن و سنگدل بودی، از اطراف تو پراکنده میشدند. پس آنها را ببخش و برای آنها آمرزش بطلب و در کارها با آنان مشورت کن! اما هنگامی که تصمیم گرفتی بر خدا توکل کن، زیرا خداوند توکل کنندگان را دوست دارد»108.
در این آیه که بعد از جنگ احد نازل گشته، خداوند صریحاً به پیامبر اکرم (ص) دستور مىدهد که مسلمانان را مورد عفو قرار داده و براى آنان طلب آمرزش نماید و در کارها با آنان مشورت کند.
پیامبر گرامى اسلام (ص) قبل از آغاز جنگ احد در مورد چگونگى رویارویى با دشمن، با یاران خود مشورت کرد و نظر اکثریت بر این شد که اردوگاه سپاه اسلام، دامنهی کوه احد باشد. عمل به این نظریه در آغاز جنگ منجر به پیروزى مسلمانان بر مشرکان شد. ولى نافرمانى تعدادى از سپاهیان مسلمان و عدم توجه آنان به دستور اکید پیامبر (ص) و ترک سنگر و حرکت به سوى جمعآورى غنایم، موجب گردید که گروهى از مشرکان از فرصت استفاده کرده با دور زدن مسلمانان، از پشت بر آنان هجوم برند و نتیجهی جنگ را به نفع خود تغییر دهند. با وجود اینکه سرپیچى تعدادى از مسلمین منجر به حصول نتیجهی ناگوار فوق گردید، باز خداوند به پیامبرش (ص) دستور مىدهد که مسلمانان را مورد عفو قرار داده و براى ایشان طلب آمرزش نماید و همچنین در کارها با آنان مشورت کند109.
ب) خداوند در قرآن کریم بیان میدارد: «وَالوَالِداتُ یُرضِعنَ اَولادَهُنَّ حَولَینِ کَامِلَینِ لِمَن أرادَ أن یُتِمَّ الرَّضَاعَه… فَإن أَرَادَا فِصَالاً عَن تَرَاضٍ مِنهُمَا وَ تَشَاوُرٍ فَلا جُنَاحَ عَلَیهِمَا»110. یعنی: «مادران فرزندان خویش را دو سال تمام شیر دهند… پس اگر پدر و مادر با رضایت یکدیگر و مشورت، بخواهند کودک را زودتر از شیر بازگیرند، گناهى بر آنها نیست»111.
در تفسیر این آیهی شریفه گفته شده است: «در این آیه از مسألهی باز داشتن کودک از شیر سخن به میان آمده و اختیار آن را به پدر و مادر واگذاشته… در واقع پدر و مادر باید مصالح فرزند را درنظر بگیرند و با همفکری و توافق و به تعبیر قرآن تراضی و تشاور، برای بازگرفتن کودک از شیر برنامهای تنظیم کنند و در این کار از کشمکش، مشاجره و پرداختن به مصالح خود، بپرهیزند»112.
واضح است که مصلحت یک کشور و امّت به مراتب از مصلحت یک طفل والاتر و با ارزشتر است. وقتى که خداوند به پدر و مادر با همهی علاقه و عاطفهاى که نسبت به فرزندشان دارند، اجازه ندهد که در امر تربیت و پرورش او استبداد به خرج دهند و آنها را ملزم به مشورت میکند، آیا در ادارهی امور یک کشور و امّت، اجازه خواهد داد که یک یا چند نفر، بدون مشورت بر آنان حکومت نمایند؟
شایان ذکر است که «وقتی که قرآن ما را در کمترین کار تربیت فرزند به سمت مشورت هدایت میکند و به هیچ یک از والدین استبداد در این کار بدون دیگری را اجازه نمیدهد، پس آیا به یک فرد واحد اجازه میدهد که در همهی ]کارهای[ امّت استبداد داشته باشد؟ در حالی که امر تربیت امّت و برپایی عدالت در امّت سختتر است و مهربانی فرماندهان و پادشاهان کمتر و ناقصتر از مهربانی والدین نسبت به فرزند است»113.
ج) خداوند متعال در قرآن کریم میفرماید: «وَ مَا عِندَ اللهِ خَیرٌ وَ أبقَی لِلَّذینَ آمَنُوا وَ عَلی رَبِّهِم یَتَوَکَّلُونَ ، وَ الَّذینَ یَجتَنِبُونَ کَبائِرَ الاِثمِ وَ الفَواحِشَ وَ إذَا مَا غَضِبُوا هُم یَغفِرُونَ ، وَ الَّذِینَ استَجَابُوا لِرَبِّهِم وَ اَقَامُوا الصَّلاهَ وَ أمرُهُم شُورَى بَینَهُم وَ مِمَّا رَزَقنَاهُم یُنفِقُونَ»114. یعنی: «و آنچه نزد خداست،
برای کسانی که ایمان آورده و بر پروردگارشان توکل میکنند، بهتر و پایدارتر است. همان کسانی که از گناهان بزرگ و اعمال زشت اجتناب میورزند و هنگامی که خشمگین میشوند، عفو میکنند و کسانی که دعوت پروردگارشان را اجابت کرده و نماز را برپا میدارند و امورشان با مشورت در میان آنها انجام میگیرد و از آنچه به آنها روزی دادهایم انفاق میکنند»115.
شاهد بحث ما در این آیات شریفه، عبارت «وَ أمرُهُم شُورَى بَینَهُم» میباشد. توضیح آنکه وقتی ملاحظه میشود این عبارت در سیاق یک سری امور واجب و مستحب مهم از قبیل: ایمان داشتن، توکل کردن، دوری از گناهان و اعمال زشت، گذشت کردن بعد از غضب، اجابت کردن دعوت پروردگار، برپایی نماز و در نهایت انفاق کردن آمده است، دیگر در لزوم مشورت بر مؤمنین، شکی باقی نمیماند.

مطلب مرتبط :   پایان نامه با کلید واژگانعاشق و معشوق

2-4-1-2. دلیل سنّت
روایاتی در مورد اهمیت مشورت و ترغیب مردم به آن نقل شده است که به برخی اشاره میکنیم:
پیامبر گرامی اسلام (ص) میفرمایند: «مُشَاوَرَهُ الْعَاقِلِ النَّاصِحِ رُشْدٌ وَ یُمْنٌ وَ تَوْفِیقٌ مِنَ اللَّهِ فَإِذَا أَشَارَ عَلَیْکَ النَّاصِحُ الْعَاقِلُ فَإِیَّاکَ وَ الْخِلَافَ فَإِنَّ فِی ذَلِکَ الْعَطَب»116. یعنی: مشورت کردن با انسان عاقل خیرخواه، هدایت و برکت و توفیقی از جانب خداوند است، پس هنگامی که فرد خیرخواه عاقل به تو مشورت دهد، از مخالفت کردن با او بر حذر باش، زیرا این مخالفت موجب هلاکت است.
امیرالمؤمنین (ع) فرمودند: «فَلَا تَکُفُّوا عَنْ مَقَالَهٍ بِحَقٍّ أَوْ مَشُورَهٍ بِعَدْلٍ فَإِنِّی لَسْتُ فِی نَفْسِی بِفَوْقِ أَنْ أُخْطِئَ وَ لَا آمَنُ ذَلِکَ مِنْ فِعْلِی إِلَّا أَنْ یَکْفِیَ اللَّهُ مِنْ نَفْسِی مَا هُوَ أَمْلَکُ بِهِ مِنِّی»117. یعنی: از گفتار حق یا مشورت عادلانه خوددارى نکنید. زیرا من به خودى خود برتر از آنکه خطا کنم، نیستم و در کار خود از آن در امان نیستم. مگر آنکه خداوند آنچه را از من برخودم مالک‏تر و مسلطتر است، محافظت کند.
حضرت علی (ع) میفرمایند: «شَاوِرُوا فَالنَّجحُ فِی المُشاوَرَه»118. یعنی: مشاوره کنید که پیروزی در مشاوره است. نیز میفرمایند: «اِستَشِر أعدَاءَکَ تَعرِفُ مِن رَأیِهِم مِقدارَ عَداوَتِهِم وَ مَواضِعَ مَقاصِدِهِم»119. یعنی: با دشمنانت مشورت کن تا از رأى آنان به میزان دشمنىشان و اهداف خصمانهشان پى ببرى.
امام جعفر صادق (ع) میفرمایند: «مَا یَمْنَعُ أَحَدَکُمْ إِذَا وَرَدَ عَلَیْهِ مَا لَا قِبَلَ لَهُ بِهِ أَنْ یَسْتَشِیرَ رَجُلًا عَاقِلًا لَهُ دِینٌ وَ وَرَعٌ… أَمَا إِنَّهُ إِذَا فَعَلَ ذَلِکَ لَمْ یَخْذُلْهُ اللَّهُ بَلْ یَرْفَعُهُ اللَّهُ وَ رَمَاهُ بِخَیْرِ الْأُمُورِ وَ أَقْرَبِهَا إِلَى اللَّهِ»120. یعنی: چه چیزی مانع کسی از شماست که هرگاه امرى برایش پیش آید که از آن اطلاعى ندارد، با مردى عاقل و متدین و پرهیزکار مشورت کند… آگاه باشید که هرگاه چنین کند، خداوند او را خوار نمیکند؛ بلکه او را رفعت میدهد و به بهترین امور و نزدیکترین آنها به خدا میرساند.
ممکن است اشکال شود که آنچه در روایات مشاهده میکنیم، صرفاً تأکید بر اهمیت مشورت و دعوت به آن و بیان نقش آن در پختگی رأی و نزدیک شدن به صواب و صیانت از خطاست. فلذا این روایات چیزی بیش از توصیههای اخلاقی برای ارشاد مردم نیست که آنها را نسبت به اهمیت مشورت کردن با دیگران آگاه میسازد و در نهایت هیچ دلالتی بر لزوم شرعی مشورت ندارد.
در جواب گفته میشود که با توجه به مجموع روایاتی که در مورد مشورت مطرح شده، مخصوصاً روایات مذکور که بناى عقلا در عمل به مشورت مىباشد، و همچنین تأکید این حکم عقل و سیرهی خردمندان با اوامری مانند «شَاوِرُوا» و «اِستَشِر»، مىتوان لزوم مشورت را نتیجه گرفت.
با این توضیح که چنانچه متعلَّق مشورت، امور عادی و روزمره باشد که عموماً حائز اهمیت بالایی نیست، مانند انتخاب شغل و یا خرید خودرو و… ، خوب است که انسان از صاحبان نظر مشورت نماید و گزینهی بهتر و نزدیک به صواب را انتخاب نماید. ولی اگر متعلَّق مشورت، امور بسیار مهم و حیاتی مانند تصمیم برای یک مملکت و یا انتخاب یک شیوه در انجام جنگ و امور این چنینی باشد، هیچ شکی در مورد لزوم مشورت، آن هم بر افراد غیر معصوم باقی نمینماند.
در تکمیل ادلهی فوق، به عنوان مؤیّد مىتوان به سیرهی رسول اکرم (ص) استناد نمود که پیوسته در تصمیمگیریها بر مبناى مشورت عمل مىکردند؛ به گونهاى که سیره نویسان در احوال رسول خدا (ص) و روش مدیریت وى نوشتهاند که آن حضرت با اصحاب خود بسیار مشورت مىکرد121.
حضرت رضا (ع) دربارهی نحوهی تصمیم گیرى رسول خدا (ص) فرموده است: «إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص کَانَ یَسْتَشِیرُ أَصْحَابَهُ ثُمَّ یَعْزِمُ عَلَى مَا یُرِیدُ»122. یعنی: «رسول خدا (ص) همواره با اصحاب خود مشورت مىکرد، سپس بر آنچه مىخواست تصمیم مىگرفت».

مطلب مرتبط :   پایان نامه رایگان دربارهشخصیت حقوقی، شرکت سهامی، صاحبان سهام

2-4-1-3. دلیل عقلی
با توجه به اینکه رعایت مصلحت مسلمین بر تمامی مدیران و مسؤولان نظام اسلامى واجب است و انجام این وظیفه نیز در بسیارى از موارد جز به وسیلهی مشورت با صاحب نظران و متخصصان ممکن نیست، به وضوح مىتوان لزوم مشورت بر کلیهی کارگزاران نظام اسلامى را نتیجه گرفت.
«این مطلب که تشخیص مصلحت در بسیارى از موارد فقط از طریق مشورت امکان پذیر مىباشد، از امور واضحى است که نیازى به استدلال ندارد. بخصوص در زمان حاضر که حکومت، گسترهی وسیعى پیدا کرده و ادارهی آن نیاز به برخوردارى یا استف
اده از دانشها و مهارتهاى گوناگونی دارد. بدون شک چون شخص مدیر معمولاً به طور اتم و اکمل از تمامی این دانشها برخوردار نیست، لذا به ناچار باید در آن موارد با صاحب نظران به مشورت بپردازد»123.
خلاصه آن که اگر هر یک از مدیران، مسؤولان و کارگزاران نظام اسلامى بدانند و یا حداقل احتمال دهند که در صورت مشورت با صاحب نظران، به راههاى بهترى براى ادارهی امور دست یافته و به نتایجى مىرسند که خود به تنهایى به آنها دست نمىیافتند، در این صورت مشورت بر ایشان واجب خواهد بود، و الا وظیفهی خود را که رعایت صالح، بلکه اصلح به حال اسلام و مسلمین است ترک نموده و صلاحیت تصدى مقام مزبور را از دست مىدهد124.
با توجه به ادلّهی ارائه شده ثابت میشود که مشورت بر زمامدارن حکومت در امور مهم و حیاتی با افراد کارشناس، خبره و متخصص لازم است. از طرف دیگر لازمهی ارائهی مشورت صحیح از جانب کارشناسان و متخصصان، نظارت بر مشورتگیرنده و چگونگی عملکرد وی میباشد. بنابراین، اگر مشورت در امور

دسته بندی : پایان نامه ها

دیدگاهتان را بنویسید