برای جستجو در بین هزاران پایان نامه در موضوعات مختلف     

      و دانلود متن کامل آنها با فرمت ورد اینجا کلیک کنید     

 
دانلود پایان نامه
تولید و بازتولید اثر هنری در دوره مدرن محصول قرار گرفتن در دنیای مدرن با تمام شاخصه‌هایی است که می‌توان آن را بحران مدرن نامید. بحرانی که به‌واسطه تکنولوژی، جنگ و سلطه عقلانیت در حیات ذهنی انسان مدرن رخنه کرده است. بازتولید، امر بازتولید‌شده را از پیوستار سنت جدا کرده و فارغ از جایگاه آیینی آن، باعثِ از بین رفتن فاصله‌ای می‌شود که قرن‌ها میان مردم و هنر به مثابه امری تکین و اسطوره‌ای می‌شود.
تکثیر و بازتولیدِ اثر هنری در تئاتر با آن رخدادی که در سینما یا موسیقی به واسطه تکنولوژی صورت می‌گیرد از جهت‌هایی متفاوت است. از نمایش سینمایی نمی‌توان نسخه اصیلی فراهم آورد و هرگونه دخالت در بزرگنمایی و یا شرح و بسط سینمایی از نسخه اولیه امکان‌پذیر
نیست؛ به‌عبارت دیگر، نسخه اولیه نسبت به نسخه‌ای دیگر هیچ اصالتی ندارد. موسیقی نیز دچار چنین وضعیتی‌ است یعنی یک قطعه ضبط‌شده موسیقایی سبب محو شدن اصالتی می‌شود که اجرای زنده آن قطعه به سبب زمان و مکان اجرا، جایگاه تکین و یگانه خود را از دست بدهد.
(اشتاین، 1382: 97).
در تئاتر مقوله بازتولید به‌گونه‌ای دیگر رخ می‌دهد. در نظام نمایشی تئاتر تکثیرکننده، نه ماشینی تکنولوژیک و نه دستگاه تکثیری که شمار بسیاری از یک اثر را تولید کند بلکه تکثیرکننده مؤلفی است که امر فراداده (سنت) را از پیوستارِ تاریخیِ خود جدا کرده و با متجلّی کردن مختصات روزگار خود دو مرحله از «اسطوره‌زدایی» را انجام می‌دهد: در مرحله اول متن و یا نسخه اصیل را از نام مؤلفِ نخستین آن رها می‌کند (برای مثال، مخاطب امروزین، با نسخه‌های متعددی از آنتیگونه مواجه است که هر کدام به‌عنوان متنی مجزا از نویسندگانی متفاوت عرضه شده است) و در مرحله بعد خودِ جهان درام و شخصیت‌هایی که خصلت و چارچوب اسطوره‌ای داشته‌اند را به‌واسطه قرائت‌های معاصر و نیز تکنیک‌خای نوشتاریِ معاصر از جایگاه اسطوره‌ایِ خود جدا می‌کنند و آن‌ها را در بافتار نگره‌ مدرن بازتولید و بازخوانی می‌کنند. در نتیجه متن و نسخه اولیه دیگر واجد تکینه‌گی و بی‌همتایی سابق خود نیست و علی‌رغم جایگاه نخستین و مرجع‌اش، اصالت تزلزل ناپذیر خود را از دست می‌دهد.
4ـ1ـ2 هاله مقدس
اثر هنری کلاسیک (تا پیش از بازتولیدپذیری مدرن) سه ساحت اصلی دارد: 1. اثر یکه و تکین است. 2. با ما (در مقام مخاطب) فاصله دارد. 3. جاودانه، ابدی و ازلی است (بنیامین، 1388: 23). بازتولید هر سه ساحتِ عنوان‌شده را از بین می‌برد. با از بین رفتن اصالت اثر هنری، ویژگیِ دیگری از اثر هنری نیز از بین می‌رود که بنیامین آن را هاله‌ مقدس اثر هنری می‌داند. امر بازتولید شده، هاله‌ای که ارزش آیینی‌بودن و جادویی‌بودن اثر هنری به‌وسیله آن منقل می‌شد را از بین می‌برد.
در این مرحله و پس از زوال هاله است که بنیامین مبحثی را می‌گشاید که می‌توان آن را ویژگی هنر مدرن در تقابل با هنر برآمده از سنت، و در نتیجه عامل اصلی و توجیه‌کردنی بازتولید امر کهن و اسطوره‌ای دانست: مبحث گذار از کارکرد آیینی هنر به کارکرد نمایشی.
4ـ1ـ3 کارکرد آیینی ـ کارکرد نمایشی
اگر اثر هنری پیوند خود را با بستر سنتی که در آن رشد یافته و نیز واجد معنا و مفهومی مختص به خود شده، بگسلد و از آن جدا شود، آن‌گاه این اثر اقتدار خود را از دست خواهد داد. به بیانی دقیق‌تر و با توجه به دیدگاه بنیامین اثر هنری زمانی اقتدار خود را از از دست می‌دهد که از بافتار سنتی و جایگاه و کارکرد آیینی خود جدا شده باشد و خصلتی نمایشی به خود بگیرد.
بنیامین، هاله یعنی نحوه حضور یک اثر هنری را چنین تعریف می‌کند: «پدیدار یگانه و بی‌همتای بعید، هرچند که نزدیک باشد.» به زعم بنیامین، هاله یک اثر هنری اصیل و اولیه از ارزش آیینی، خواه آیین جادویی، مذهبی و خواه متأخرتر، عرفی و دنیوی (آیین زیبایی) نشأت می‌گیرد.
(رایت، 1375: 85)
این تغییر کارکرد، در تئاتر معنایی ملموس‌تر دارد. هر آن‌چه که تحت عنوان تئاتر و آیین‌های نمایشی می‌توان از آن نام برد، در دوران کهن وجهی آیینی و مناسکی در خود داشتند. از یونان باستان گرفته که آیین‌های دیونیزوسی با اتکا به مشخصه‌های اسطوره‌ای در دوره طلایی تراژدی‌های یونانی بر روی صحنه تئاتر آمدند تا شرق دور که روایت‌ها، افسانه‌ها و آیین‌های جادویی شکلی از نمایش و هنر برای مصرف مردم در قالب اثر هنری شدند. در ادامه تلاش می‌شود تا به‌واسطه ارائه چند نمونه موردی، فرایند بازتولید اسطوره از طریق بازخوانی آن که خود اقدامی در جهت افسون‌زدایی و اسطوره‌زدایی از اسطوره بود، بررسی شود.
4ـ1ـ4 نمونه‌های مورد مطالعه
نمایشنامه ماشین دوزخی نوشته ژان کوکتو، نمایشنامه‌نویس سورئالیستِ فرانسوی است. این نمایشنامه بازخوانی زندگی ادیپ است که بر اساسِ نمایشنامه ادیپ شهریار سوفوکلس نوشته شده است. موضوع نمایشنامه ماشین دوزخی، بیانِ دوباره داستان ادیپوس است. او«بوسیله خدایان محکوم شده است که پدرش لایوس را بکشد و با مادرش ژوکاستا ازدواج کند. سپس باید طبق قانون خشن سرنوشت یونان کفاره گناهانش را بپردازد» (هاتف، 1370: 22). آن‌چه در این میان و با توجه به مقوله اصالت اثر هنری مهم جلوه می‌کند این است که سوفوکلس با توجه به روایتی شفاهی که از اسطوره ادیپ مطرح بوده اقدام به «بازنمایی» و نمایشی کردن آن روایت می‌کند؛ در‌حالی‌که کوکتو با نگره‌ای معاصر و البته سوررئالیستی در صدد «بازخوانیِ» اسطوره ادیپ است و با در نظر گرفتن این تفاوت مواضع می‌توان گفت که اصالتِ متن سوفوکلس نه به‌وسیله تغییر در ساختمان روایت بلکه به‌واسطه نگاه سوژه معاصر در هم شکسته است. به عبارت دیگر، تقریباً تمامی سطوح رخدادیِ روایت و نیز کنش‌های بنیادین و برسازنده تراژدی، در نمایشنامه ادیپ شهریار در نمایشنامه ماشین دوزخی نیز آمده است. پرسشی که پیش می‌آید این است که با توجه به شباهت در پیکره‌بندیِ کلی، دخالت‌های نظری و تئوریکِ ژان کوکتو در چه سطحی و با چه رویکری عمل می‌کند؟ برای پاسخ به چنین پرسشی نخست باید منظر اندیشه‌ای کوکتو بررسی شود. همان‌گونه که عنوان شد راستای فکری کوکتو در سوررئالیسم تنیده شده است.
سوررئالیسم حرکت خود به خودی و صرفاً روانی در جهت بیان کارکرد واقعی اندیشه به‌طور گفتاری، نوشتاری و یا از طریق القا است؛ تفکر بدون دخالت هرگونه عنصر بازدارنده متأثر از عقل و فراتر از هرگونه دغدغه اخلاقی و یا زیبایی‌شناختی.
سوررئالیست‌ها هر واقعیتی را که تحت راهنمایی عقل شناخته می‌شد مبتذل می‌دانستند در حالی‌ که در عمل به واقعیتی که به نام واقعیت برتر، در غیاب عقل شکل می‌گیرد و خوانشی از ضمیر ناخودآگاه است، اعتقاد داشتند.
(پژمان، 1387: 86)
سوررئالیست‌ها در حالی بر برجسته‌کردن تخیل و روانکاویِ برآمده از مکتب روانکاوی فرویدی اصرار داشتند که والتر بنیامین، نگاه و تخیل آنان را «غیر دیالکتیکی» و بازتولید‌پذیری به روش سوررئالیست‌ها را نوعی بحران شدید در هنر مدرن می‌دانست. به‌عقیده بنیامین، در آثار هنری سوررئالیست‌ها یک نوع بدویت به چشم می‌خورد و جادویی رخ می‌دهد که چون آواری بر سر مخاطب فرود می‌آمدند و قدرت تفکر و اندیشه را به او نمی‌دادند. همچون سیلابی از تصاویر سینمایی که با سرعت تماشاگر را از هرگونه تأمل باز می‌دارد (کمالی و اکبری، 1387: 136-135).
بازخوانیِ سوررئالیستیِ کوکتو از ادیپ شهریار در تئاتر مدرن، مبیّن این نکته است که مخالفت سوررئالیست‌ها با عقلانیتِ بشر، از یک‌سو آنان را به رمانتیک‌های قرن نوزدهم نزدیک می‌کند و از سوی دیگر به علم پوزیتیویستی که روانکاوی را نه تحلیل روانِ فرد بلکه نسخه اصیل و اثبات‌شده‌ای از علم تمامیت‌یافته تصور می‌کردند. از نظر آنان تخیل و وهم منطقِ ذهنی بشر را به هم می‌ریزد، در نتیجه بازنمایی آن در قالب اثر هنری نیز باید واجد همان اغتشاش باشد (ویلیامز، 2008: 115). آن‌چه در ماشین دوزخی بسیار به چشم می‌خورد، همین ترتیب غیر منطقی و غیر طبیعی حوادث و نیز گاهی فرو ریختن منطقی است که تا پیش از آن به گونه‌ای دیگر بوده است. به عنوان نمونه نمایشنامه ماشین دوزخی با جمله‌ای آغاز می‌شود که قرار است در فرآیند نمایشنامه معنا یابد:
صدا: پدرش را خواهد کشت. با مادرش ازدواج خواهد کرد.
(کوکتو، 1370: 35)
در نمایشنامه ادیپ شهریار صحنه رویارویی ادیپ و ابوالهول وجود عینی و بصری ندارد و مخاطب در فرآیند نمایشنامه با این مواجهه و طرح‌شدن معما و نیز پاسخ ادیپ روبه‌رو می‌شود، اما در ماشین دوزخی علاوه بر این که این صحنه به صورت عینی آورده شده است؛ منطق کلی آن نیز به هم ریخته و ابوالهول که مطرح‌کننده معما است، پاسخ‌دهنده آن نیز هست:
ابوالهول: بعد به تو دستور خواهم داد کمی نزدیک بیایی و به تو کمک خواهم کرد زانوهایت را راست کنی. اینطور! و از تو بازجویی خواهم کرد و از تو مثلاً خواهم پرسید: چه حیوانی است که صبح روی چهار پا راه می‌رود. ظهر روی دو پا و شب روی سه پا؟ و تو جستجو خواهی کرد، تو جستجو خواهی کرد. به نیروی جستجو، هوش تو روی یک مدال کوچک کودکی قرار خواهد گرفت، یا رقمی را تکرار خواهی کرد، یا ستارگان این دو ستون خراب شده را می‌شماری و من با پرده برداشتن از روی معما تو را از هر حیث به‌جای خودت می‌نشانم. این حیوان انسان است که در کودکی روی چهار دست و پا راه می‌رود. وقتی کامل و تندرست است روی دو پا. وقتی پیر است با پای سومی که چوبدستی است راه می‌رود
(همان: 112-111).
علاوه بر موارد ذکر شده، ژان کوکتو، با تأکید بر مواردی دیگر، روایت ادیپ را از نمایشنامه ادیپ شهریار سوفوکلس جدا کرده است. یکی از آن موارد تأکید بر جایگاه وهم و خواب است که از مشخصه‌های سوررئالیسم و مشخصه نوشتار کوکتو است. در بخشی از نمایشنامه دو سرباز قصر به‌طور متوالی، شبح لایوس را می‌بینند که در تلاش است تا حقیقتی را بازگو کند. پرده اول نمایشنامه (همان: 80-40) به طور کامل به این مورد اختصاص داده شده است.
دسته بندی : علمی